SZWO - substancje zubożające warstwę ozonową
Czym jest SZWO?
Warstwa ozonowa chroni ludzi i inne żywe istoty przed szkodliwym promieniowaniem ultrafioletowym (UV) emitowanym przez Słońce. W latach 80. naukowcy odkryli, że jej gwałtowne osłabienie – tzw. „dziura ozonowa” – było wynikiem emisji określonych substancji chemicznych wytwarzanych przez człowieka.
Najważniejsze z nich to chlorofluorowęglowodory (CFC),
a także inne związki zawierające chlor lub brom, które wykazują potencjał niszczenia ozonu (ang. Ozone depleting potential – ODP). Związki te określa się jako substancje zubożające warstwę ozonową (SZWO).
Międzynarodowe działania na rzecz ochrony ozonu
Aby zatrzymać zubożanie warstwy ozonowej, społeczność międzynarodowa przyjęła dwa kluczowe dokumenty:
→ Konwencję Wiedeńską (1985 r.)
→ Protokół Montrealski (1987 r.) – pierwszy traktat w historii Organizacji Narodów Zjednoczonych ratyfikowany przez wszystkie państwa.
główne grupy szwo kontorlowane przez Protokół Montrealski (PM)
- CFC – chlorofluorowęglowodory|
- Halony
- HCFC – wodorochlorofluorowęglowodory
- HBFC – wodorobromofluorowęglowodory
- Tetrachlorek węgla
- 1,1,1 trichloroetan
- Bromochlorometan
- Bromek metylu
Uwaga: Kontroli podlegają również substancje występujące w mieszaninach.
przepisy unii europejskiej dotyczące szwo
Unia Europejska prowadzi od wielu lat jedne z najbardziej rygorystycznych regulacji dotyczących substancji zubożających warstwę ozonową.
Obecnie obowiązuje:
→ Rozporządzenie (UE) 2024/590, które weszło w życie 11 marca 2024 r. i zastąpiło Rozporządzenie (WE) nr 1005/2009.
Wykaz substancji znajduje się w:
– Załączniku I – substancje zubożające warstwę ozonową
– Załączniku II – substancje zubożające warstwę ozonową niekontrolowane na podstawie Protokołu Montrealskiego
Uwaga: Substancje wymienione w Załącznikach I i II Rozporządzenia (UE) 2024/590 oznaczają występujące samodzielnie lub w mieszaninach.
Zamienniki SZWO
W związku ze stopniowym wycofywaniem SZWO wynikającym z postanowień Protokołu Montrealskiego pojawiła się potrzeba stosowania substancji alternatywnych, głównie fluorowanych gazów cieplarnianych (F‑gazów).
Chociaż F‑gazy nie niszczą warstwy ozonowej, charakteryzują się bardzo wysokim współczynnikiem globalnego ocieplenia (GWP) i mają znaczący wpływ na klimat. Informacje o F‑gazach znajdują się na naszej dedykowanej stronie.
Więcej informacji można znaleźć na stronach:
→ Sekretariat Ozonowy (UNEP)
→ Program OzonAction
https://www.unep.org/ozonaction/
→ Komisja Europejska –
https://climate.ec.europa.eu/eu-action/ozone-layer_en
→ Agencja Ochrony Środowiska Stanów Zjednoczonych – EPA (U.S. Environmental Protection Agency) –
Konwencja Wiedeńska w sprawie ochrony warstwy ozonowej (KW) podpisana została pod auspicjami agendy ONZ – UNEP (z ang. United Nations Environment Programme – Program Ochrony Środowiska ONZ) w 1985 r. przez 21 państw, w tym przez Unię Europejską (UE) i była pierwszą zakończoną sukcesem próbą stworzenia ram i zasad wspólnego działania różnych państw na rzecz ochrony warstwy ozonowej.
Państwa – Strony KW zgodziły się na:
- dzielenie się danymi dotyczącymi światowej produkcji SZWO i ich emisji
- wdrażanie przedsięwzięć dotyczących kontroli emisji SZWO
- współpracę w zakresie badań naukowych w celu lepszego zrozumienia procesów zachodzących w atmosferze ziemskiej.
Za najważniejsze uznano badania:
- zmian stratosferycznej warstwy ozonowej, które mogą powodować zmiany ilości promieniowania ultrafioletowego docierającego do powierzchni Ziemi i potencjalnego wpływu tych zmian na zdrowie człowieka, żywe organizmy, ekosystemy i materiały
- modyfikacji pionowej dystrybucji ozonu, która może powodować zmiany struktury temperatur w atmosferze, co z kolei może wpływać na pogodę i klimat.
Zdecydowano, że badania będą przeprowadzone przez Strony KW w następującym zakresie:
- fizyka i chemia atmosfery
- efekty niszczącego wpływu promieniowania UV na zdrowie, organizmy żywe i materiały
- badania klimatu
- systematyczne obserwacje stanu warstwy ozonowej
- rozkładu promieniowania UV docierającego do Ziemi.
Protokół Montrealski (PM) w sprawie substancji zubożających warstwę ozonową podpisany został w 1987 r., a wszedł w życie w 1989 r. Jest kluczowym globalnym porozumieniem w sprawie ochrony warstwy ozonowej.
Najważniejsze założenia:
- Strony Protokołu spotykają się raz w roku, aby podejmować decyzje zapewniające skuteczne wdrażanie porozumienia.
- Protokół ma charakter ewolucyjny – umożliwia wprowadzanie poprawek i uzupełnień w miarę postępu badań i technologii. Ostatnia poprawka, Poprawka z Kigali (2016), wprowadziła redukcję HFC (zamienników dla SZWO, które nie niszczą ozonu, ale są silnymi gazami cieplarnianymi).
- Dzięki globalnej współpracy Protokół skutecznie realizuje swoje cele, a warstwa ozonowa jest na dobrej drodze do pełnej odbudowy.
Więcej informacji można znaleźć na:
→ Sekretariat Ozonowy (UNEP)
https://ozone.unep.org/treaties/montreal-protocol
→ Handbook for the Montreal Protocol (UNEP)
https://ozone.unep.org/sites/default/files/Handbooks/MP-Handbook-2020-English.pdf
→ Program OzonAction (UNEP)
https://www.unep.org/ozonaction/who-we-are/about-montreal-protocol
→ EUR‑Lex
→ Komisja Europejska
https://climate.ec.europa.eu/eu-action/ozone-layer/achievements_en
System wydawania licencji (ODS licensing system)
Zgodnie z Rozporządzeniem (UE) 2024/590, import, eksport, tranzyt substancji zubożających warstwę ozonową (SZWO) – zarówno luzem jak i w urządzeniach lub produktach – są dozwolone wyłącznie na podstawie licencji wydawanych przez Komisję Europejską.
Przedsiębiorstwa muszą zarejestrować się w systemie wydawania licencji ODS (ODS Licensing System), aby składać wnioski o licencje oraz realizować obowiązki sprawozdawcze określone w Załączniku VI do Rozporządzenia (UE) 2024/590, które obejmują m.in. raportowanie danych dotyczących produkcji, importu, eksportu, tranzytu oraz stosowania SZWO.
Licencje wymagają zatwierdzenia przez Komisję i mogą być ważne do 3 lat.
→ Aktualne informacje:
https://climate.ec.europa.eu/eu-action/ozone-layer/ods-licensing-system_en
Komisja Europejska poinformowała, iż od 13 lutego 2025 r. można składać raporty dotyczące substancji zubażających warstwę ozonową (SZWO), o którym mowa w art. 24 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/590.
Do kiedy należy złożyć sprawozdania?
Raporty za 2024 rok, należy złożyć do dnia 31 marca 2025 r. za pośrednictwem systemu Business Data Repository (BDR) – internetowym systemie składania raportów zarządzanym przez Europejską Agencję Środowiska dostępnym pod adresem https://bdr.eionet.europa.eu/
W celu złożenia raportu należy najpierw zarejestrować się w systemie wydawania licencji na substancje zubożające warstwę ozonową SZWO (ODS Licensing System), dostępnym pod adresem https://ods-licensing.ec.europa.eu
Więcej informacji na temat rejestracji w ODS Licensing System jest dostępnych pod poniższymi linkami: https://climate.ec.europa.eu/eu-action/ozone-layer/business-portal_en https://circabc.europa.eu/ui/group/94f966d3-03af-4c26-a74c-c328ec9ba2a7/library/772132eb-0071-4e96-8058-e29592766a18